Ondernemende Nederlandse studenten, die ter voltooiing van hun studie buitenlandse universiteiten bezochten, zijn echter van alle tijden. In de jaren 1870 trokken grondleggers van Nederlands Tweede Gouden Eeuw als de natuurkundigen Johannes Bosscha en Heike Kamerlingh Onnes, de scheikundige Van ’t Hoff en de bioloog Hugo de Vries naar Frankrijk en vooral Duitsland om er zich het metier van onderzoeker eigen te maken. Artsen bezochten ter voorbereiding op een wetenschappelijke loopbaan of een vestiging als specialist tot in de twintigste eeuw universiteiten en klinieken in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland. Dit verschijnsel beperkte zich niet tot de exacte vakken en de geneeskunde. Aan het eind van de negentiende eeuw legden bijvoorbeeld ook de psycholoog Gerard Heymans en de volkenkundige Sebald Rudolf Steinmetz de basis voor de ontwikkeling van hun vak in Nederland. Deze en andere geleerden legden zo veel contacten in het buitenland en gaven de Nederlandse wetenschapsbeoefening zo veel aanzien, dat in het laatste kwart van de negentiende eeuw menig groot internationaal wetenschappelijk congres in Nederland werd georganiseerd. Zoals bekend, verloor de Duitse wetenschap later veel van haar aanzien en werd een verblijf in de Verenigde Staten vrijwel onmisbaar voor wie in de wetenschap verder wilde.
Tijdens het symposium ‘Over de grens’ komen verschillende aspecten van deze ontwikkeling aan de orde. We zullen zien hoe de wetenschapsbeoefening in uiteenlopende disciplines aanzien in het buitenland verwierf, hoe er internationale contacten werden gelegd en hoe vanuit Nederland complete internationale circuits ontstonden. Er wordt aandacht besteed aan de schaduwzijde van het kosmopolitisme: de vrees dat de Nederlandse universiteiten zouden worden beheerst door buitenlanders. En we zullen zien hoe het aanzien van de Nederlandse wetenschapsbeoefening ook onbedoelde effecten kon krijgen.
Het symposium wordt georganiseerd door het Descartes Centre for the History and Philosophy of the Sciences and the Humanities, het Huizinga Instituut en de Werkgroep Universiteitsgeschiedenis. Deelnemers dienen zich op te geven bij het Huizinga Instituut: huizinga-fgw@uva.nl. Deelname aan het symposium is kosteloos.
Voor nadere inlichtingen kunt u zich wenden tot prof. dr. L.J. Dorsman (Universiteit Utrecht), e-mail: leen.dorsman@let.uu.nl, tel. 030-253 6441 / 6054904 of tot dr. P.J. Knegtmans (Universiteit van Amsterdam), e-mail: p.j.knegtmans@uva.nl, tel. 020-525 3342.
Ochtendprogramma
- Ontvangst vanaf 10.00 uur
- 10.30 uur
Opening door de voorzitter, Leen Dorsman
- 10.45 uur
Dirk van Delft:
Koude drukte. Het laboratorium van Heike Kamerlingh Onnes als internationaal centrum voor lage-temperaturenonderzoek - 11.15 uur
David Baneke:
Groningen – Leiden – de wereld. De succesvolle internationalisering van de Nederlandse astronomie - 11.45 uur
Lindie Korf:
The Afrikaner Nationalists: Products of a Dutch tertiary education? The Case of Dr. D.F. Malan, 1900-1905 - 12.15 uur
Vragen en debat - 12.30 uur
Lunchpauze
Middagprogramma
- 13.15 uur
Marijn Hollestelle:
Paul Ehrenfest: katalysator van de internationale fysica - 13.45 uur
Peter Jan Knegtmans:
Gesloten grenzen? Spanningen rond de benoeming van buitenlanders aan Nederlandse universiteiten, 1918-1940 - 14.30 uur
Pauze - 15.00 uur
Ruud Abma e.a.:
De Utrechtse School: ‘ontmoeting’ over grenzen
- 15.30 uur
Slotdebat
- 16.00 uur
Presentatie van Keurige wereldbestormers. Over studenten en hun rol in de Nederlandse samenleving sedert 1876, de bundel die de neerslag vormt van het vorige symposium in de reeks Universiteit & Samenleving. - Aansluitend borrel
Over de sprekers:
Dr. David Baneke is momenteel als historicus verbonden aan de Leidse Sterrewacht, waar hij onderzoek doet naar de geschiedenis van de Nederlandse astronomie in de negentiende en twintigste eeuw. In 2008 promoveerde hij in Utrecht op het proefschrift Synthetisch Denken, een onderzoek naar de plaats van de natuurwetenschappen en –wetenschappers in de Nederlandse cultuur en maatschappij tussen 1900 en 1940. Daarnaast publiceerde hij onder andere in Gewina, BMGN en in de bundel Universitaire Vormingsidealen. De Nederlandse universiteiten sedert 1876.
Prof. dr. Dirk van Delft is directeur van Museum Boerhaave en bijzonder hoogleraar materieel erfgoed van de natuurwetenschappen aan de Universiteit Leiden. Zijn specialisme is het Leidse lage-temperaturenonderzoek 1880-1950. Tot zijn recente publicaties behoren
Freezing Physics. Heike Kamerlingh Onnes and the Quest for Cold (Amsterdam 2007) en ‘Zero-Point Energy: The Case of the Low-Temperature Laboratory of Heike Kamerlingh Onnes’, Annals of Science 65 (2008), 339-361.
Marijn Hollestelle MSc studeerde natuurkunde en wetenschapsgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Momenteel werkt hij aan de Universiteit Leiden aan een proefschrift over de theoretisch fysicus Paul Ehrenfest, dat hij eind 2009 hoopt af te ronden. Zijn onderzoeksinteresse ligt bij de geschiedenis van de natuurkunde, economie en pedagogiek. In 2007 verscheen van zijn hand ‘Zuivere praktijk. Paul Ehrenfests opvattingen over toegepaste natuurkunde’ in de bundel Onderzoek in opdracht. De publieke functie van het universitaire onderzoek in Nederland sedert 1876.
Dr. Peter Jan Knegtmans is als universiteitshistoricus verbonden aan de Afdeling Geschiedenis, Archeologie en Regiostudies van de Universiteit van Amsterdam. In 2007 verschenen zijn Professoren van de stad. Het Athenaeum Illustre en de Universiteit van Amsterdam, 1632-1960 en de verkorte, Engelse editie hiervan: From Illustrious School to University of Amsterdam. Hij werkt nu aan een korte geschiedenis van Amsterdam en aan de biografie van Ernst Laqueur (1880-1947), farmacoloog en medeoprichter van de N.V. Organon.
Lindie Korf is PhD-student in de geschiedenis aan de University of Stellenbosch, waar zij een proefschrift voorbereidt getiteld D.F. Malan: A Political Biography. Momenteel is zij als gastonderzoeker verbonden aan het Biografie Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen. Haar onderzoek naar D.F. Malan heeft geresulteerd in twee artikelen: ‘Podium and/or Pulpit? D.F. Malan’s role in the politicisation of the Dutch Reformed Church, 1900-1959’, Historia 52 (2007) en ‘Behind every man: D.F. Malan and the women in his life, 1874-1959’, South African Historical Journal, in druk (2008).
Dr. Henk van Rinsum is beleidsmedewerker bij de faculteit Sociale Wetenschappen en bij het departement Bestuurs- en Organisatiewetenschappen van de Universiteit Utrecht. Van zijn hand verscheen Sol Iustitiae en de Kaap. Een geschiedenis van de Universiteit Utrecht en Zuid-Afrika (Hilversum).
Locatie:
Universiteitsmuseum
Lange Nieuwstraat 106
3512 PN Utrecht